0

اخلاق در پژوهش + نحوه نگارش بخش اخلاق در پروپوزال

اخلاق در پژوهش ،کدهای اخلاقی....

اخلاق همانطور که می­دانید برای انجام یک کار پژوهشی، پژوهشگر ابتدا باید از کمیته­‌ی اخلاق دانشگاه کد اخلاق دریافت کند. درواقع پژوهشگر باید در طی پژوهش خود به یک‌سری اصول و قوانین اخلاقی پایبند باشد. با دریافت کد اخلاق، پژوهشگر متعهد می­شود که این قوانین را در طی پژوهش خود رعایت کند، حتی اگر به ضرر پژوهش او تمام شود. همچنین کمیته اخلاق به روند پژوهش نظارت خواهد داشت و هر جا که لازم باشد، می­تواند پژوهشگر را مورد سوال و یا مجازات پژوهشی قرار دهد.
در پروپوزال­‌ها معمولا قسمتی تحت عنوان اخلاق در پژوهش وجود دارد، که در آن پژوهشگر به یک‌سری موارد اخلاقی که باید قبل، حین و پس از اجرای پژوهش رعایت کند، اشاره می­نماید. برای نوشتن این قسمت می­توانید از کدهای 31 گانه اخلاق در پژوهش استفاده نمایید. شما می­توانید بخش­‌هایی از یک تا چند کد را انتخاب کنید و با ایجاد تغییر در جمله­‌ها به صورتی که قرار است در پژوهشتان انجام شود و با افعال آینده در این قسمت پروپوزال استفاده نمایید. فراموش نکنید که کدهای اخلاق را حتما با توجه به نوع مطالعه و روش کار خود انتخاب کنید؛ چون به عنوان مثال یک‌سری از کدها فقط برای پژوهش­‌های مداخله­‌ای تعریف شده‌­اند و قابل استفاده در کارهای توصیفی نیستند و برعکس.
قبل از بررسی کدهای اخلاق خوب است بدانید، پژوهشگر باید به خوبی بر حیطه­‌ی کار خود مسلط باشد و بداند که از پژوهش چه می­خواهد و قرار است دقیقا چه مسیری را برای رسیدن به اهدافش طی کند. این تسلط با مطالعه‌­ی مقالات مشابه، مشورت با افراد آگاه و تجربه حاصل می­شود. در ادامه با این کدها و منظور و مفهوم کلی و ساده‌­تر آن­ها آشنا خواهید شد (هر شماره مربوط به یک کد اخلاق می­باشد و زیر هر بند توضیحات بیشتر ارائه شده است).

کدهای 31 گانه اخلاق در پژوهش

١.هدف اصلی هر پژوهش باید ارتقای سلامت انسان­‌ها توأم با رعایت کرامت و حقوق ایشان باشد.

  • هدف تمام پژوهش‌­هایی که بر روی انسان­ها انجام می­شود (چه مشاهده‌ای و چه مداخله‌­ای)، باید ارتقا سلامت افراد باشد. همچنین افراد یک‌سری حقوق دارند که طی پژوهش باید در نظر گرفته شود؛ مثلا اجبار نکردن افراد برای شرکت در مطالعه، فاش نکردن اطلاعات شخصی و محرمانه آن­ها، داشتن برخورد مناسب با افراد و عدم استفاده از الفاظ نامناسب حتی در صورت عدم تمایل به همکاری با شما، عدم قضاوت افراد مورد مطالعه به خاطر رفتار اشتباهی که داشته‌اند (مثلا اگر بر روی افراد معتاد به مواد مخدر پژوهش انجام می­دهید نباید آن­ها را تحقیر و یا قضاوت کنید) و…
  • بنابراین اگر کار پژوهشی شما بر روی حیوانات آزمایشگاهی یا مورادی غیر از انسان است، نمی­توانید از این کد استفاده کنید.
  • برای استفاده از این کد می­توانید مثلا این جمله را استفاده کنید: هدف اصلی این پژوهش ارتقا سلامت انسان­ها همراه با رعایت حقوق آن­ها خواهد بود.

٢.در پژوهش بر آزمودنی­‌های انسانی، سلامت و ایمنی افراد در طول و بعد از اجرای پژوهش، بر تمامی مصالح دیگر اولویت دارد. هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می­گیرد، باید توسط افرادی طراحی و اجرا شود که تخصص و مهارت بالینی لازم و مرتبط را داشته باشند. در کارآزمایی­‌های بالینی بر روی بیماران یا داوطلب‌­های سالم نظارت پزشک دارای مهارت و دانش متناسب الزامی است.

  • همانطور که در متن هم اشاره شده این کد، مربوط به کارهای مداخله­‌ای است که قرار است مداخله‌­ای مثل دادن آموزش خاص، درمان با دارو، ماساژتراپی، رایحه‌درمانی و… بر روی آزمودنی­‌ها (افراد مورد مطالعه) انجام شود.
  • دقت کنید، در تمام مدت پژوهش، سلامت افراد ارجحیت دارد. اگر مشخص شد که مداخله‌­ی شما اثر منفی بر بیماران دارد و سلامت آن­ها را مورد تهدید قرار می­دهد باید پژوهش را متوقف نمایید؛ مثلا اگر می­خواهید اثر داروی خاصی را بر درمان کرونا بررسی کنید و پس از چند روز متوجه اثرات منفی این دارو شدید، باید پژوهش را متوقف کنید، حتی اگر ضرر زیادی به شما و پژوهشتان وارد شود. فراموش نکنید انسان­‌ها از هر نژاد و ملیتی و با هر سطح اجتماعی که باشند، انسان هستند و هیچ پژوهشگری حق ندارد تنها برای اثبات فرضیه­‌های پژوهشی خود، جان انسان­‌ها را به خطر بیندازد.
  • همچنین اگر به هر دلیلی، بیمار موافق با ادامه­‌ی همکاری نبود، نباید او را مجبور به ادامه­‌ی همکاری کنید؛ زیرا همه‌­ی افراد حق دارند برای زندگی خود تصمیم بگیرند.
  • در کارهای مداخله­‌ای حتما باید برای آن مداخله­‌ای که انجام می­شود فردی متخصص و ماهر در نظر گرفته شود؛ مثلا اگر قرار است ماساژتراپی انجام دهید، باید از فردی مسلط بر آن نوع ماساژ استفاده نمایید، زیرا علاوه بر تحت تأثیر قرار گرفتن نتایج مطالعه‌­تان، ممکن است عوارض نامطلوبی برای افراد مورد مطالعه ایجاد شود.

٣.پژوهش بر انسان فقط در صورتی توجیه‌­پذیر است که منافع بالقوه­‌ی آن برای هر فرد آزمودنی بیش­تر ازخطرهای آن باشد. در پژوهش‌­های دارای ماهیت غیردرمانی، سطح آسیبی که آزمودنی در معرض آن قرار می­گیرد، نباید بیش­تر از آن چه باشد که مردم عادی در زندگی روزمره‌­ی خود با آن مواجه می­شوند. حصول اطمینان از این امر بر عهده­‌ی طراحان، مجریان و همکاران پژوهش و تمامی شوراهای بررسی یا پایش‌­کننده­‌ی پژوهش از جمله کمیته‌­ی اخلاق در پژوهش است.

  • اگر طرح پژوهشی فایده­‌ی خاصی ندارد یا ریسک بسیار بالایی دارد، انجام آن بر روی انسان­‌ها قابل توجیه نیست. پژوهش­‌ها باید برای رسیدن به اهداف منطقی و درستی پایه­‌گذاری شوند مثلا اگر مصاحبه در مورد یک مسئله با افراد دارای مشکلات روانی یا افسردگی، کمکی به آن‌­ها نمی­کند، فقط این افراد را در معرض آسیب روحی بیشتر قرار می­دهد. یا مثلا اگر هدف یک مطالعه، شناسایی یکسری بیمار، با استفاده از تولید یک کیت آزمایشگاهی جدید باشد، درحالی که درمانی برای این بیماران وجود ندارد، ممکن است تنها باعث رنج بیشتر این افراد شود. یا مثلا اگر قرار است در یک مطالعه‌­ای افراد یک گروه داروی واقعی و افراد گروه دیگر، دارونما دریافت کنند، نباید برای افراد گروه دارونما، به دلیل عدم دریافت دارو، ضرری داشته باشد.
  • برای استفاده از این کد مثلا می­توانید بنویسید: منافع بالقوه‌­ی این پژوهش برای هر فرد مورد مطالعه، بیشتر از خطرهایش خواهد بود.
ایه ۵۸ سوره نسا
اخلاق

٤.مواردی از قبیل سرعت، سهولت کار، راحتی پژوهشگر، هزینه‌­ی پایین تر و یا صرفاً عملی بودن آن به هیچ وجه نباید موجب قرار دادن آزمودنی در معرض خطر یا زیان افزوده یا تحمیل هر گونه محدودیت اختیار اضافی به وی شود.

  • گاهی برخی پژوهشگران برای کاهش هزینه­‌ها و آسان­تر شدن کارشان، ریسک می­کنند و باعث ایجاد مشکلاتی برای افراد مورد مطالعه می­شوند. مثلا برای این که حقوق کمتری برای انجام ماساژتراپی بپردازند یا این که حوصله­‌ی پیدا کردن یک فرد ماهر را ندارند به جای استفاده از یک فرد ماهر، از یک فرد نابلد مثلا دوستشان کمک بگیرند. یا مثلا با استفاده از کیت آزمایشگاهی بدون کیفیت با قیمت پایین­‌تر، باعث شوند نیاز به نمونه­‌گیری مجدد از افراد باشد و این برای افراد خوشایند نیست.
  • این مورد هم بیشتر برای کارهای مداخله­‌ا‌ی کاربرد دارد. اما در برخی مطالعات توصیفی هم که لازم است برای مثال فرد چندین بار مورد مصاحبه قرار بگیرد یا باید پرسشنامه طولانی را پر کند، ممکن است از نظر زمانی دچار محدودیت شود.

٥.قبل از آغاز هر پژوهش پزشکی، باید اقدامات اولیه جهت به حداقل رساندن زیان احتمالی وارده به آزمودنی‌­ها و تامین سلامت آن­ها انجام گیرد.

  • مثلا اگر قرار است تأثیر دو روش درمانی بررسی شود، باید با کمک مطالعات قبلی و متخصصین درمورد دوز داروها، مدت زمان پژوهش و… تصمیم گرفت.
  • این مورد هم بیشتر برای موارد مداخله‌­ای استفاده می­شود.

٦.در کار آزمایی­‌های بالینی دوسوکور که آزمودنی از ماهیت دارویی یا مداخله‌­ای که برای وی تجویز شده بی­‌اطلاع است، پژوهشگر باید تدابیر لازم جهت کمک­‌رسانی به آزمودنی در صورت لزوم و در شرایط اضطراری را تدارک ببیند.

  • مطالعه­‌ی دوسوکور: مطالعه‌­ای که در آن افراد مورد مطالعه و پژوهشگر نسبت به مواجهه دريافتي بيمار اطلاعی ندارند. این کار باعث کاهش خطاهایی می­شود که شرکت­‌کنندگان و پژوهشگران آگاهانه یا غیر آگاهانه باعث می­شوند.
  • ممکن است در مطالعه‌­ای به جای درمان اصلی به فرد داروی دیگری داده شود یا اصلا دارویی داده نشود (دارونما)، در این صورت ممکن است برای فرد عارضه‌­ای به دنبال داشته باشد، که باید تدابیر پزشکی در نظر گرفته شود.

٧.اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای آزمودنی­‌ها بیش از فواید بالقوه­‌ی آن است، باید آن پژوهش بلافاصله متوقف شود.

  • همانطور که قبلا گفته شد سلامت افراد بسیار حائز اهمیت است، ممکن است حین پژوهش در مطالعه‌ی دیگری مشخص شود دارویی که در این پژوهش دارد استفاده می­شود، اثرات منفی بر عضو خاصی دارد یا اگر در چند بیمار با مصرف این دارو عوارض جدی رخ داد، باید پژوهش متوقف شود؛ حتی اگر هزینه­‌ی زیادی هدر رود.
  • این کد را می­توان اینطور بیان کرد: اگر در حین اجرای پژوهش مشخص شود که خطرات شرکت در این پژوهش برای شرکت­‌کنندگان بیشتر از فواید بالقوه‌ی آن است، این پژوهش بلافاصله متوقف خواهد شد.

٨.طراحی و اجرای پژوهش­‌هایی که بر روی آزمودنی انسانی انجام می­گیرد، باید منطبق با اصول علمی پذیرفته­‌شده براساس دانش روز و مبتنی بر مرور کامل منابع علمی موجود و پژوهش های قبلی آزمایشگاهی و در صورت لزوم، حیوانی مناسب باشد. مطالعات حیوانی باید با رعایت کامل اصول اخلاقی کار با حیوانات آزمایشگاهی انجام شوند.

  • برای این که بتوان درمان خاصی را روی انسان امتحان کرد، حتما لازم است تست­‌های آزمایشگاهی و حیوانی قبلا انجام شده و اثرات آن درمان در مقالات و مطالعات قبلی تأیید شده باشد. پیش از طی این روند، اخلاقی نیست که پژوهشگری داروی جدیدی را بدون مستندات قبلی روی آزمودنی انسانی مورد بررسی قرار دهد.
  • شاید تعجب کنید! اما کار کردن با حیوانات آزمایشگاهی هم قوانین مربوط به خودش را دارد مثلا باید تغذیه و تهویه مناسب محل نگهداری آن­ها رعایت شود، پیش از جراحی یا برش­‌های پوستی باید حیوانات را با روش­‌های اخلاقی بیهوش نمود، باید با کمک محاسبات آماری حداقل تعداد حیوانات را مورد استفاده قرار داد و…
  • اگر پژوهش شما بر روی حیوانات آزمایشگاهی است می­توانید به این صورت بنویسید: حین کار با حیوانات آزمایشگاهی، اصول اخلاقی در مورد آن­ها به طور کامل رعایت خواهد شد.

٩.در پژوهش‌­های پزشکی که ممکن است به محیط زیست آسیب برساند، باید احتیاط‌­های لازم در جهت حفظ و نگهداری و عدم آسیب­‌رسانی به محیط زیست انجام گیرد.

  • به عنوان مثال در صورتی که کار پژوهشی شما پسماندهای عفونی تولید کند، باید جمع‌­آوری و دفع آن­ها، مطابق با قوانین صورت بگیرد.

١٠.هر پژوهشی باید براساس و منطبق بر یک پروپوزال به انجام برسد. در کارآزمایی­‌های بالینی باید علاوه بر پروپوزال، دستورالعملی شامل تمامی وابستگی­‌های سازمانی، موارد بالقوه تعارض منافع، پیش بینی درمان و یا جبران خسارت افراد آسیب دیده در پژوهش و… تهیه شود و در مواردی که لازم است رضایت­نامه­‌ی آگاهانه به صورت کتبی اخذ شود، فرم رضایت­نامه باید تدوین و به پروپوزال پیوست شده باشد. به علاوه پیش از تصویب یا تأیید پروپوزال از سوی کمیته­‌ی مستقل اخلاق در پژوهش نباید اجرای پژوهش شروع شود.

  • پیش از انجام مداخله روی افراد، باید آن­ها به صورت آگاهانه رضایت داشته باشند. هیچ پژوهشگری حق مجبور کردن افراد برای شرکت در پژوهشش را ندارد. این فرم رضایت­‌نامه معمولا در سایت معاونت پژوهشی دانشگاه قابل دانلود است و هنگام اجرای طرح باید در اختیار بیمار قرار داده شود و بیمار با اطلاع کافی از روند و اهداف پژوهش آن را امضا کند. سپس شما می­توانید مداخله­‌ی خود را اجرا کنید.
  • پیش از ثبت پروپوزال و گرفتن کد اخلاق، هیچ پژوهشگری نباید پژوهش خود را اجرا کند و باید تا گرفتن تأییدیه اخلاق از کمیته­‌ی اخلاق صبر کند.
  • در این مورد می­توانید بنویسید: پیش از اجرای مداخله، توضیحات کافی در مورد پژوهش به افراد داده­ خواهد شد و در صورت امضای آگاهانه­‌ی رضایت­نامه­‌ی کتبی توسط او، مداخله اجرا خواهد شد.

١١.کمیته اخلاق در پژوهش علاوه بر بررسی و تصویب پروپوزال و دستورالعمل، این حق را دارد که طرح­‌ها را در حین و بعد از اجرا، از نظر رعایت ملاحظات اخلاقی مورد پایش قرار دهد. اطلاعات و مدارکی که برای پایش از سوی کمیته­‌ی اخلاق درخواست می­شود، باید از سوی پژوهشگران در اختیار این کمیته گذاشته شود.

  • وظیفه­‌ی کمیته­‌ی اخلاق نظارت بر اخلاقی اجرا شدن کارهای پژوهشی است. بنابراین ممکن است حین یا پس از اجرای پژوهش از شما مدارکی را درخواست کنند که باید در اختیار آن­ها قرار دهید.

١٢.انتخاب آزمودنی­‌های بالقوه از میان جمعیت بیماران یا هر گروه جمعیتی دیگر، باید منصفانه باشد، به نحوی که توزیع بارها (خطرات یا هزینه‌­ها) و منابع شرکت در پژوهش، در آن جمعیت و کل جامعه، تبعیض آمیز نباشد.

  • پژوهشگر نباید به خاطر مواردی مثل آسانی، کاهش هزینه­‌ها و مواردی از این دست در انتخاب جمعیت مورد مطالعه تبعیضی قائل باشد؛ زیرا نتیجه­‌ی مطالعه را تحت تاثیر قرار می­دهد. برای این منظور از روش­‌های آماری خاص مثل نمونه­‌گیری تصادفی استفاده می­شود. اما گاهی به علت کمبود کیس­‌ها و مشکلات دیگر، پژوهشگر مجبور به استفاده از روش­ نمونه­‌گیری غیرتصادفی می­شود؛ در این صورت نمونه­‌ها بیانگر کل جامعه نخواهند بود و نتایج قابل تعمیم به همه­‌ی جامعه نیست.

١٣. کسب رضایت آگاهانه و آزادانه در هر پژوهشی که بر روی آزمودنی انسانی اجرا می­شود الزامی است. این رضایت باید به شکل کتبی باشد. در مواردی که اخذ رضایت آگاهانه کتبی غیر ممکن یا قابل صرف نظر باشد، باید موضوع با ذکر دلایل به کمیته اخلاق منتقل شود. در صورت تأیید کمیته اخلاق، اخذ رضایت کتبی قابل تعویق یا تبدیل به رضایت شفاهی یا ضمنی خواهد بود.

  • همانطور که در مورد 10 گفته شد، در همه­‌ی مطالعات از مشاهده‌ای تا مداخله‌­ا‌ی لازم است که از افراد مورد مطالعه رضایت گرفت. اما گاهی ممکن است بیمار مورد مطالعه مثلا هوشیار نباشد یا توانایی برقراری ارتباط نداشته باشد، در این صورت باید این مسئله را با کمیته­‌ی اخلاق مطرح و طبق دستور آنها عمل کرد.

١٤.اگر در طول اجرای پژوهش تغییری در نحوه اجرای پژوهش داده شود یا اطلاعات جدیدی به دست آید که احتمال داشته باشد که بر تصمیم آزمودنی مبنی بر ادامه­‌ی شرکت در پژوهش تاثیر گذار باشد، باید موضوع به اطلاع کمیته­‌ی اخلاق رسانده شود و در صورت موافقت کمیته با ادامه­‌ی پژوهش، مراتب به اطلاع آزمودنی رسانده شود و رضایت آگاهانه مجدداً اخذ گردد.

  • هر تغییری در نحوه­ی اجرا که اثرات مشخصی داشته باشد باید به اطلاع کمیته‌­ی اخلاق رسیده شود و نظر آن­ها اعمال گردد. گاهی ممکن است روند پژوهش به گونه‌­ای تغییر کند که لازم باشد دوباره از افراد مورد مطالعه، رضایت گرفته شود، زیرا ممکن است آن­ها با شرایط جدید، تمایل به ادامه­‌ی همکاری نداشته باشند.
  • تمامی افراد حق این را دارند که در صورت عدم تمایل، با شما همکاری نکنند؛ در این صورت باید به خواسته­‌ی آن­ها احترام گذاشته شود و عدم همکاری آن­ها موجب تغییر در کیفیت درمان آن­ها و رفتار پرسنل درمانی نشود.

١٥.پژوهشگر باید از آگاهانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. برای این منظور، در تمامی پژوهش­‌های پزشکی، اعم از درمانی و غیر درمانی، پژوهشگر موظف است که فرد در نظر گرفته‌­شده به عنوان آزمودنی را از تمامی اطلاعاتی که می­تواند در تصمیم­‌گیری او موثر باشند به نحو مناسبی آگاه سازد این اطلاعات مشتمل بر: عنوان و اهداف پژوهش، طول مدت پژوهش، روشی که قرار است به کار گرفته شود (شامل احتمال تخصیص تصادفی به گروه مورد یا شاهد)، منابع تأمین بودجه، هر گونه تعارض منافع احتمالی، وابستگی سازمانی پژوهشگر، و فواید و زیان­‌هایی که انتظار می­رود مطالعه دربر داشته باشد. همچنین هر آزمودنی باید بداند که می­تواند هر لحظه که بخواهد از مطالعه خارج شود و باید درباره­‌ی خطرات و زیان‌­های بالقوه‌­ی ناشی از ترک زودرس پژوهش آگاه و پشتیبانی شود. پژوهشگر همچنین باید به تمامی سوالات و دغدغه­‌های این افراد با حوصله و دقت پاسخ بدهد. این موارد باید در رضایت نامه­‌ی آگاهانه منعکس شود.

  • داشتن صداقت و ارتباط مؤثر با آزمودنی­‌ها بسیار مهم است. آن­ها حق دارند از اهداف شما آگاه شوند، البته تا حدی که به نتایج آسیبی وارد نشود به همین دلیل است که از روش‌­های کورسازی استفاده می­شود. مثلا اگر قرار است از داروی خاص برای یک گروه و از دارونما برای گروه دیگر استفاده شود و شما بخواهید که خطاهای مطالعه را کاهش دهید (استفاده از کورسازی)، باید به فرد بگویید ممکن است در یکی از گروه­‌ها قرار بگیرد و در گروه دارونما به آن­ها داروی واقعی داده نخواهد شد اما به او نگویید که دقیقا در کدام گروه قرار خواهد گرفت.
  • حتی اگر پژوهش شما مداخله­‌ای نباشد و فقط توصیفی با استفاده از پرسشنامه باشد، باز هم افراد باید با رضایت آگاهانه و بدون اجبار وارد مطالعه شوند. در این مورد می­توان نوشت: پس از ارائه‌­ی توضیحات کافی در مورد اهداف طرح و با گرفتن رضایت آگاهانه، افراد وارد مطالعه خواهند شد و پرسشنامه­‌ها در اختیار آن‌ها قرار خواهد گرفت.
  • در مورد مطالعات مداخله‌­ای هم می­توانید بنویسید: افراد در هر مرحله­ از پژوهش در صورت عدم تمایل به همکاری، می­تواند بدون مشکل از پژوهش خارج شوند.

١٦.پژوهشگر باید از آزادانه بودن رضایت اخذ شده اطمینان حاصل کند. رفتارهایی که به هر نحوی متضمن تهدید، اغوا، فریب و یا اجبار باشد موجب ابطال رضایت آزمودنی می­شود. به فرد باید فرصت کافی برای مشاوره با افرادی که مایل باشند؛ نظیر اعضای فامیل یا پزشک خانواده داده شود. همچنین، در پژوهش­‌هایی که پژوهشگر مقام سازمانی بالاتری نسبت به آزمودنی داشته باشد، دلایل این شیوه‌­ی جذب آزمودنی باید توسط کمیته­‌ی اخلاق تائید شود، در این موارد شخص ثالث و معتمدی باید رضایت را دریافت کند.

  • گاهی ممکن است پژوهشگران از جایگاه سازمانی خود استفاده کرده و افراد را مجبور به شرکت در طرح کنند یا افراد در رودربایستی یا برای به خطر نیفتادن جایگاه شغلی یا تحصیلی یا روند درمانشان، مجبور به شرکت در طرح شوند؛ در این صورت، پژوهشگر باید از فرد قابل اعتماد دیگری برای گرفتن رضایت آگاهانه از افراد، کمک بگیرد.

١٧.پژوهشگر ارشد مسئول مستقیم ارائه اطلاعات کافی و به زبان قابل فهم برای آزمودنی، اطمینان از درک اطلاعات ارائه شده و اخذ رضایت آگاهانه است. درمواردی که بنا به دلیلی نظیر زیاد بودن تعداد آزمودنی­‌ها این اطلاع­‌رسانی از طریق شخص دیگری انجام می­گیرد، این پژوهشگر ارشد است که مسئول انتخاب فردی آگاه و مناسب برای این کار و حصول اطمینان از تامین شرایط مذکور در این بند است.

  • همانطور که گفته شد باید قبل از اجرای طرح، توسط پژوهشگر یا فرد قابل اعتمادی، توضیحات لازم به افراد داده شود.
  • در این حالت می­توان نوشت: به دلیل تعداد بالای آزمودنی­‌ها، از فرد قابل اعتمادی برای ارائه­‌ی توضیحات به افراد، کمک گرفته خواهد شد.

١٨. در پژوهش­‌هایی که از مواد بدنی (شامل بافت ها و مایعات بدن انسان) یا داده­‌هایی استفاده می­شود که هویت صاحبان آن­ها معلوم یا قابل کشف و ردیابی است، باید برای جمع آوری، تحلیل، ذخیره­‌سازی و یا استفاده­‌ی مجدد از آن­ها رضایت آگاهانه گرفته شود. در مواردی که اخذ رضایت غیر ممکن باشد یا اعتبار پژوهش را خدشه­‌دار کند، می­توان در صورت بررسی مورد و تصویب کمیته اخلاق، از داده‌­ها یا مواد بدنی ذخیره­‌شده بدون اخذ رضایت آگاهانه استفاده کرد.

١٩.عدم قبول شرکت در پژوهش یا ادامه ندادن به همکاری، نباید هیچ گونه تاثیری بر خدمات درمانی که در همان موسسه نظیر بیمارستان به فرد ارائه می شود داشته باشد. این موضوع باید در فرآیند اخذ رضایت آگاهانه به آزمودنی اطلاع داده شود.

  • برای این مورد می­توان نوشت: .عدم قبول شرکت در پژوهش یا ادامه ندادن به همکاری، هیچ گونه تاثیری بر خدمات درمانی که به فرد ارائه می­شود نخواهد داشت و این موضوع در فرآیند اخذ رضایت آگاهانه به آزمودنی اطلاع داده خواهد شد.

٢٠. در مواردی که آگاه کردن آزمودنی درباره‌­ی جنبه­‌ای از پژوهش باعث کاهش اعتبار پژوهش می­شود، ضرورت اطلاع­‌رسانی ناکامل از طرف پژوهشگر باید توسط کمیته­‌ی اخلاق تایید شود. بعد از رفع عامل این محدودیت باید اطلاع‌­رسانی کامل به آزمودنی انجام گیرد.

  • همانطور که گفته شد گاهی از روش‌­های کورسازی استفاده می­شود، در این صورت علت کورسازی باید مشخص، قابل قبول و مورد تأیید کمیته اخلاق باشد.

٢١. برخی از افراد یا گروه­‌هایی از مردم نظیر ناتوانان ذهنی، کودکان، جنین، نوزاد، بیماران اورژانسی و یا زندانیان که ممکن است به عنوان آزمودنی در پژوهش شرکت کنند، نمی­توانند برای دادن رضایت، آگاهی یا آزادی لازم را داشته باشند. این افراد یا گروه‌­ها، آسیب­پذیر دانسته می شوند و باید مورد حفاظت ویژه قرار گیرند.

  • برای این افراد باید نظر کمیته اخلاق اعمال شود. برخی با رضایت ولی و مسئول فرد و برخی با تشخیص کمیته اخلاق، می­توانند وارد مطالعه شوند.

٢٢.از گروه‌­های آسیب‌­پذیر هیچ گاه نباید (به دلایلی چون سهولت دسترسی) به عنوان آزمودنی ترجیحی استفاده شود. پژوهش پزشکی با استفاده از گروه‌­ها یا جوامع آسیب‌­پذیر تنها در صورتی موجه است که با هدف پاسخگویی به نیازهای سلامت و اولویت­‌های همان گروه یا جامعه طراحی و اجرا شود و احتمال معقولی وجود داشته باشد که همان گروه یا جامعه از نتایج آن پژوهش سود خواهند برد.

  • گاهی ممکن است برخی پژوهشگران به دلیل راحت‌تر بودن کار یا با خیال این که این افراد حقی ندارند، بدون وجود دلیل قانع‌­کننده از آن­ها استفاده می­کنند. مثلا فرض کنید برای بررسی میزان ایمنی یک نوع واکسن کرونا، آن را به افراد با مشکل ذهنی، افراد زندانی یا با نژاد خاص (آفریقایی) تزریق کنند، درحالی که این واکسن برای این افراد خاص طراحی نشده و تنها به دلیل این که این­ افراد قادر به دفاع از خود و آگاه به اثرات منفی آن نیستند، قرار است روی این­‌ها تست شود؛ این کار بسیار غیر اخلاقی است. اما اگر هدف، مثلا بررسی اثر یک درمان خاص یا بررسی مشکلات روانشناختی شایع در این افراد باشد، نمونه‌­ها، با رعایت موارد اخلاقی باید از میان این افراد انتخاب شود.

٢٣.در پژوهش بر روی گروه­‌های آسیب‌­پذیر وظیفه­‌ی اخذ رضایت آگاهانه مرتفع نمی­شود. در مورد افرادی که سرپرست قانونی دارند، پژوهشگر موظف است که علاوه بر اخذ رضایت آگاهانه از سرپرست قانونی متناسب با ظرفیت خود فرد، از وی رضایت آگاهانه اخذ کند. در هر حال باید به امتناع این افراد از شرکت در پژوهش احترام گذاشته شود.

  • همانطور که گفته شد همه‌­ی افراد حق انتخاب دارند و باید به انتخاب آن­‌ها احترام گذاشته شود.
  • برای این مورد می­توان نوشت: برای افرادی که خود قادر به دادن رضایت آگاهانه نمی­باشند، پس از ارائه­‌ی توضیحات کافی در مورد پژوهش، از ولی قانونی آن­ها رضایت آگاهانه گرفته خواهد شد.

٢٤.اگر در حین اجرای پژوهش آزمودنی دارای ظرفیت، ظرفیت خود را از دست بدهد یا آزمودنی فاقد ظرفیت واجد ظرفیت شود، باید با توجه به تغییر حاصله رضایت آگاهانه برای ادامه­‌ی پژوهش از سرپرست قانونی یا خود فرد اخذ شود.

  • برای این مورد می­توان نوشت: با تغییر شرایط پژوهش، رضایت آگاهانه مجدد از فرد یا سرپرست او گرفته خواهد شد.

کدهای اخلاقی
٢٥.پژوهشگر مسئول رعایت اصل رازداری و حفظ اسرار آزمودنی­‌ها و اتخاذ تدابیر مناسب برای جلوگیری از انتشار آن است. هم چنین پژوهشگر موظف است که از رعایت حریم خصوصی آزمودنی­‌ها در طول پژوهش اطمینان حاصل کند. هر گونه انتشار داده‌­ها یا اطلاعات به دست آمده از بیماران باید براساس رضایت آگاهانه انجام گیرد.

  • رعایت حریم شخصی و رازداری، مسئله­‌ای بسیار مهم است که باید در تمامی انواع مطالعات، مورد توجه پژوهشگر قرار بگیرد تا اعتماد افراد برای شرکت در طرح‌های پژوهشی و ارتقا سطح دانش و سلامت جلب شود. به طور کلی تمامی سوالاتی که مطرح می­شود باید به نحوی با پژوهش مرتبط باشد؛ به همین خاطر است که اگر لازم نباشد، نباید نام، شماره شناسنامه، شماره دانشجویی و سوالات شخصی که در پژوهش تأثیری ندارد، از افراد پرسیده شود.
  • برای این مورد می­توان نوشت: در حین و پس از پژوهش، اصل رازداری و حریم شخصی افراد رعایت خواهد شد و اطلاعات شخصی افراد مورد مطالعه تنها در این پژوهش مورد استفاده قرار خواهد گرفت. در صورت لزوم انتشار اطلاعات شخصی افراد، این کار با رضایت آن­ها انجام خواهد شد.

٢٦.هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش باید بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت شود. این امر باید در هنگام طراحی پژوهش لحاظ شده باشد. نحوه­‌ی تحقق این امر ترجیحاً به صورت پوشش بیمه‌­ای مناسب باشد.

  • برای بعضی پژوهش­‌ها که ریسک بالاتری دارند، علاوه بر تدابیر پزشکی باید تدابیری برای جبران خسارت مثل بیمه هم در نظر گرفت.
  • این مورد هم مربوط به مطالعات مداخله‌­ای است.
  • برای این مورد می­توان نوشت: هر نوع آسیب یا خسارت ناشی از شرکت در پژوهش بر طبق قوانین مصوب جبران خسارت خواهد شد.

٢٧.در پایان پژوهش، هر فردی که به عنوان آزمودنی به آن مطالعه وارد شده است، این حق را دارد که درباره­‌ی نتایج مطالعه آگاه شود و از مداخلات یا روش‌­هایی که سودمندی­شان در آن مطالعه نشان داده شده است بهره‌­مند شود.

  • گاهی بعضی افراد تمایل دارند که از نتایج مطالعه شما مطلع شوند. در این صورت می­توانید با گرفتن شماره یا آیدی فضای مجازی آن‌­ها و یا انتشار نتایج از طریق یک سایت یا کانال مجازی یا مواردی از این دست (البته پس از تأیید نتایج)، آن­ها را در جریان قرار دهید.
  • برای این مورد می­توان نوشت: در صورت تمایل افراد، تدابیری برای اطلاع آن­‌ها از نتایج مطالعه در نظر گرفته خواهد شد.

٢٨.پژوهشگران موظفند که نتایج پژوهش­‌های خود را صادقانه، دقیق و کامل منتشر کنند. نتایج اعم از منفی یا مثبت و نیز منابع تامین بودجه، وابستگی سازمانی و تعارض منافع در صورت وجود باید کاملاً آشکار­سازی شوند. پژوهشگران نباید در هنگام عقد قرارداد انجام پژوهش هیچ گونه شرطی را مبنی بر حذف یا عدم انتشار یافته‌­هایی که از نظر حمایت­‌کننده­‌ی پژوهش مطلوب نیست بپذیرند.

  • هدف از اجرای همه­ انواع مطالعات، تنها نشر نتایج مثبت نیست، بلکه نشر نتایج منفی هم بسیار مهم است. تغییر نتایج منفی به نتایج مثبت یا خنثی و یا عدم انتشار آن­ها کار غیراخلاقی می­باشد. عدم صداقت در طرح­‌های پژوهشی منجر به انتشار نتایج غیرقابل اعتمادی می­شود که نتنها فایده‌­ای در ارتقا دانش ندارند، بلکه می­توانند اثرات منفی را هم به دنبال داشته باشند.
  • تعارض منافع یعنی: مجموعه‌ای از شرایط که موجب می‌گردد تصمیمات و اقدامات حرفه‌ای، تحت تأثیر یک منفعت ثانویه قرار گیرد. مثلا اگر برای سنجش کیفیت داروهای یک شرکت دارویی، یکی از مسئولین آن شرکت هم همکاری کند، ممکن است در نوشتن مقاله و نشر نتایج، جهت­‌گیری به نفع شرکت اتفاق بیفتد و تنها نتایج مثبت گزارش شود. یا مثلا اگر استاد راهنمای یک طرح، داوری مقاله را نیز به عهده داشته باشد، ممکن است از ایرادات مقاله چشم‌­پوشی کرده و به نفع دانشجوی خود عمل کند. در این حالات پژوهشگران نباید اجازه دهند که صحت نتایجی که منتشر می­کنند تحت تأثیر جایگاه آن­ها قرار بگیرد. همچنین باید نویسندگان به وجود این تعارض در مقاله­‌ی خود اشاره کنند. معمولا قسمتی در انتهای مقالات با همین عنوان وجود دارد.
  • برای این مورد می­توان نوشت: نتایج این مطالعه، به صورت صادقانه، دقیق و کامل منتشر خواهد شد. نتایج اعم از منفی یا مثبت و نیز منابع تامین بودجه، وابستگی سازمانی و تعارض منافع در صورت وجود کاملا آشکارسازی خواهند شد.

٢٩.نحوه­‌ی گزارش نتایج پژوهش باید ضامن حقوق مادی و معنوی تمامی اشخاص مرتبط با پژوهش از جمله خود پژوهشگر یا پژوهشگران، آزمودنی­‌ها و موسسه‌­ی حمایت­‌کننده­‌ی پژوهش باشد.

٣٠.گزارش‌­ها و مقالات حاصل از پژوهش‌­هایی که مفاد این راهنما را نقض کرده‌­اند، نباید برای انتشار پذیرفته شوند.

٣١.روش پژوهش نباید با ارزش­‌های اجتماعی، فرهنگی و دینی جامعه در تناقض باشد.

  • مثلا استفاده از پرسشنامه­‌هایی که طبق فرهنگ، عادات، اعتقادات و باورهای یک جامعه­‌ی خاص نوشته شده­‌اند در جامعه­‌ی متفاوت کار درستی نیست. بلکه باید از پرسشنامه­‌های بومی­‌شده برای هر جامعه استفاده نمود. یا مثلا در جامعه­‌ی اسلامی، بررسی اثر گوشت خوک یا مشروبات الکلی بر یک بیماری کار اخلاقی نیست. همچنین صحبت از یک‌سری موارد که از نظر عرف، تابو محسوب می­شود باید با رعایت یک‌سری اصول مثل رعایت اصل امانت­‌داری و حریم شخصی صورت بگیرد مثلا اگر در مورد یکی از این موارد پژوهش انجام می­دهید، نباید پاسخ شرکت‌­کنندگان را حتی در جمعی کوچک با صدای بلند مطرح کنید.
  • می­توان نوشت: روش پژوهش با ارزش‌­های اجتماعی، فرهنگی و دینی جامعه در تناقض نخواهد بود.

 

سخن پایانی

دراین مقاله سعی کردیم شما را کدهای 31 گانه اخلاق در پژوهش همراه با توضیح هرکدام آشنا کنیم و همینطور نحوه وارد کردن آنها در پروپوزالتان را برای شما توضیح دهیم. لازم بذکر است که اخلاق در پژوهش فقط یک جلسه از دوره جامع پروپوزال نویسی ژیوارآموزان است که پیشنهاد میکنیم اگر قصد یادگیری پروپوزال نویسی به صورت کاملا کاربردی را دارید حتما از آن استفاده کنید.

دانلود فایل PDF مقاله ی اخلاق در پژوهش + نحوه نگارش بخش اخلاق در پروپوزال

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ضبط پیام صوتی

زمان هر پیام صوتی 5 دقیقه است